Phiếm Đàm Về Nói Trạng - Trần Quốc Phiệt
phiếm đàm

Nhớ năm nào đó trên trang mạng của một nhà văn nữ từ Đức quốc đăng bài viết và bài phỏng vấn một ông trí thức quê ta, hiện sống ở xứ cờ Hoa, thường qua về làm ăn hay "áp phe" với các nhà cai trị đương thời, là một bài viết gây tranh cãi trong giới người Việt hải ngoại, chỉ đưa lên không đầy một tuần, đã có hơn hai trăm độc giả tham gia gởi lời bàn (comments).

Nhiều đoạn tranh luận thật lý thú, nhưng tôi đặc biệt để ý đến một vị đã viết đại khái thế này: ...Cách phô diễn vị trí ngồi và kê danh mục vài cuốn sách của người viết đã tỏ ra một thái độ "trạng tra"..., những điều ông ấy viết toàn là "nói trạng".

 

Xem qua lối hành văn từ đoạn trước, lý lẽ phân tích lập luận thì đó là một người có trình độ không xoàng, nhưng khi đọc đến đoạn vừa kể trên, tôi phải bật cười, vì cho rằng người viết lời bàn thật tự nhiên thoải mái mà trung thực, tôi tự đoan chắc đây là một đồng hương Quảng Trị của tôi, và cặp từ nói trạng cứ trở về với tôi khi nào cần thì dùng đến.

 

Nói trạng theo Việt Nam Đại Tự Điển là: Nói khoác lác ra vẻ tài ba hơn người. Còn cặp từ "trạng tra" là cách nói phương ngữ vùng quê Quảng Trị, không có trên các từ điển, nhưng nó rất phổ thông khắp các thôn làng thuở tôi còn bé, nên khi ai nói "trạng tra" thì người nghe cũng hiểu ngay là để chỉ những điều nói trạng, hoặc một thái độ tỏ ra vượt trội của ai đó.

 

Động từ nói đứng riêng rẻ, có nghĩa là phát âm, phát thành tiếng thành lời với một nội dung nào đó, điều này ai mà không biết. Nhưng khi động từ nói được đi kèm theo sau một từ nữa thì nó phong phú vô cùng, như: nói bóng, nói chọc, nói chua, nói chung, nói chặn, nói chảnh, nói chuyện, nói chữ, nói cứng, nói dai, nói dóc, nói dối, nói điêu, nói đớt, nói gay, nói gỡ, nói hớt, nói kháy, nói khéo, nói khoác, nói lái, nói lảng, nói leo, nói lịu, nói lối, nói ngang, nói nhỏ, nói mò, nói lóng, nói quanh, nói sảng...và...nhiều ...nhiều lắm...nếu thêm ba hay bốn từ là nói triền miên... nói hoài không hết.

 

Cùng đem ra mà bàn một lúc e nhiều quá, có sự chồng chéo lên nhau, nơi đây dù là giấy ngắn lời dài cũng xin lược qua về cặp từ "nói trạng", gọi là góp chuyện cho vui.

 

Người ta kháo với nhau rằng từ nói trạng chỉ dùng từ Huế trở ra các tỉnh Bắc Trung phần, là một người không nghiên cứu chuyên ngành, thì nghe sao biết vậy, cũng được đi.

 

Nhưng ngày nay khi tin học nở rộ qua hệ thống vi tính, cái gì mà dấu diếm được nhau, ngay cả bí mật ngoại giao, quốc phòng các quốc gia tiên tiến còn bị rò rĩ, tất nhiên không phải cái nào lên trang mạng cũng đúng, nhưng ít ra cũng có nơi để tham khảo và sàng lọc.

 

Theo đó thì Quảng Trị thân yêu của chúng ta từng nổi tiếng về nói trạng, cho nên có một làng ở Vĩnh Linh được "hân hạnh"gắn cho cái "nick name" là "Cả Làng Nói Trạng", nhưng hay ở chỗ người viết có chua thêm họ nói trạng như nói bông đùa, một hình thức quảng cáo, làm cho người nghe phải chú ý cái đặc biệt của sản phẩm hay cái gì đó của họ sở hữu.

 

Ví dụ như nói quả dưa hấu mà cả một bầy quạ vào ăn không hết, khi quạ bay ra thì cứ bay hoài, có nghĩa là quả dưa to lắm...(?). Hay vồng khoai lang tốt đến độ con voi nằm ăn, người tìm không ra, có ý khoai xứ họ tốt và củ to, do tài canh tác, đúng là vua nói trạng.

 

Có xem những quảng cáo trên các đài truyền hình Mỹ cho các sản phẩm hay các hảng bảo hiểm, mới tin là lời bình luận về nói trạng của cả làng nói trạng là đúng, thông minh vì đã đi trước Business Hoa Kỳ một bước.

 

Nhưng nói trạng, không phải khi nào cũng cùng một chủ đích, lắm chuyện nói trạng vì tự ái, vì bảo thủ lại là một điều khác.

 

Khoảng năm 1984, sau ngày được ra ngoài bốn bức tường kín, nhân ghé thăm người thân đang tạm cư tại Cụ Bị, tôi nghe một người quen cùng quê Quảng Trị, ở Hải Lăng nói : "Làng tui ai cũng ông trạng cả, từ đầu Đông đến đầu Tây, tay nào cũng nói trạng trên trời...". Một người từng là giáo viên được đào tạo sư phạm đúng mức mà phát như vậy, thế thì tôi hiểu vì tự ái nên ai cũng "nổ" lên cho hơn người, hóa ra nói trạng leo thang.

 

Thái độ trạng tra, nói trạng có khi xuất phát từ nề nếp phong kiến xã ấp, miếng giữa làng hơn sàng trong bếp, nào là thể diện, ăn nói cho ra hồn, thua một lời về nhà giận bỏ cơm, đó là nguồn gốc sinh ra bon chen, bươi móc, ngồi lê đôi mách, lý sự kiến bò loanh quanh miệng chén...Kinh nghiệm cho thấy những người có thái độ này bị phản ứng ngược, vì quá đà nói trạng.

 

Phong kiến xã ấp cũng có nhiều điều hay, nhưng có những cái tệ hại làm kéo ngược bước tiến của xã hội. Vì trạng tra, nói trạng nên không ai chịu nhường ai, ai cũng muốn mình là vua trạng. Theo ngu ý của tôi thì những người này thường có cuốc sống khép kín, tính tình gay gắt, ít ra bên ngoài để học hỏi, cái gì mình biết là nhất, là đúng như một vết hằn, hạng người này khó mà thay đổi, đây là nói trạng bản chất.

 

Trên những chiếu tượu chén tạc chén thù, xây chừng hay cụng ly, có men vào , nhiều khi "ẩm thủ" khích nhau, bao nhiêu cũng "dzô" cho đến khi chếnh choáng hai bước tới, một bước lui, hay lăn quay ra mà nôn tháo vì quá đô, uống càn nói sảng, đây là "tửu trạng". 

 

Có kẻ máu trạng tồn trữ trong người, thường không ưa người khác làm một cái gì thành công, để đám đông khen ngợi, họ thấy cái gì cũng bươi móc tìm cái xấu nhất, cái chưa hoàn chỉnh để đưa ra lời xúc xiểm, làm như mình là sáng suốt, họ thuộc giới trạng từ căn cơ với dòng máu nói trạng.

 

"Cha tôi ông phủ, Chú ông nghè,
Nói láo trên trời dưới đất nghe..."

Câu thơ này tôi được nghe lúc còn rất nhỏ, khi các Cụ trong vùng tụ tập tại nhà ông nội tôi, nơi các Ông Nghè nổi tiếng vùng Đông Triệu Phong, như Ông Nghè Tài Lương, Ông Nghè Bồ Bản...chơi tài bàn và đọc thơ.

Cho đến bây giờ nhiều người ghi lại bài thơ này, nhưng không biết tên tác giả. Khi còn sinh tiền, có lần tôi đem chuyện hỏi Cụ thân sinh tôi, Cụ cũng không rõ, chỉ nói :"..có lẽ là một người Quảng Trị..." Đây đúng là một bài thơ nói trạng.

 

Xin xem lại Cụ Tú Trần Tế Xương nói trạng qua thơ:

"Vị Xuyên có Tú Xương
Dở dở lại ương ương
Cao lâu thường ăn quỵt,
Thổ đĩ lại chơi lường."

Theo tôi Cụ Tú Vị Xuyên làm thơ nói trạng thôi, vào thời ấy một Cụ Tú như Ổng ở làng quê là ghê lắm, có nơi đã là "tiên chỉ", dẫu muốn cũng chắc chi dám làm như vậy. Lời bàn của tôi chỉ là trạng nói mò thôi, xin thưa ạ.

 

Trong khi giải trí bằng những vần thơ xướng họa, những thi hữu nhiều nơi có bài thơ Đại Nói Khoác, như là một cuộc thi nói trạng cao thấp,  xem thử ai "nổ" to nhất, trong những bài dự thi, có những bài như sau:

 

Đại Nói Khoác

Ta là bè bạn của Thiên-Lôi
Bất cứ môn chi cũng lấn người
Chứng chỉ cử-nhân chừng nửa chục
Văn bằng tiến-sĩ khoảng vài đôi
Thơ Đường bảy bước năm, mười vận
Lục Bát ba giây tám, chín bài
Hoa hậu toàn cầu xin chữ ký
Trung-Dung, Luận-Ngữ bỏ ngoài tai
Vũ-Hồng-Phong
Thôn Thanh Linh, xã Tân Phuoc,
Hàm Tân  - Bình Thuận

.

Tàu lửa, tàu bay ... có thể lôi.
Một mình vật ngã ... cả ngàn người.
Thái Bình qua biển ... bơi đơn lẻ.
Ân ái cùng đêm ... xâu chục đôi.
Nghe nói nhiều nơi đang loạn lạc.
Quyết đi một chuyến để an bài.
Việc nhà việc cửa ... thôi giao mụ.
Đay nghiến, phàn nàn ... gác khỏi tai./.
16/2/2011
Hoàng Đằng

.

Vua Phét 

Hải chiến dùng tay bắt thủy lôi
Kéo dây từng chấp một ngàn người
Xôi vò xực hết mười thùng nếp
Bò tái xơi luôn hết một đôi
Bẻ gảy ngà voi như bẻ đũa
Ngăn sông xẻ núi tựa chia bài
Mỗi lần xuất hiện vang chiêng trống
Trẻ nhỏ hát mừng thật khoái tai
Hạ Thái

.

Đại Nói Phét

Lên rừng gặp cọp nắm đuôi lôi
Đô vật chấp luôn cả vạn người
Dưới nước cá voi đè triệu ký
Trên khô sư tử kẹp trăm đôi
Gánh chơi biển lấp dài nuôn trượng
Nói dốc người tin cả vạn bài
Mỹ, Pháp, Anh, Hoa quỳ mọp gối
Chú nào làm bậy búng sưng tai.
Linh Đàn

.

Gần đây, nhà thơ Nguyễn Vô Cùng có bài Trạng Lèo, nhị thủ liên hoàn thiệt là độc đáo, xin phép được ghi lại để cùng suy gẫm:

Trạng Lèo

Le lói ta đây đấng Việt Kiều
Về làng áo gấm mặt kiêu kiêu
Huyên thuyên cuối ngõ người khoe tít
Ăng ẳng đầu xuân chó sủa nhiều
Một bụng Master kêu rổn rảng
Vài câu English lộn tùng phèo
Xầm xì có kẻ quay ra tán
Mồ mã nhà ông phát Trạng Lèo!

 

Mồ mã nhà ông phát Trạng Lèo
Dân ông đói khổ bụng vì teo
Tai trời bão lụt đau đòn quất
Ách nước xiềng gông nặng đá đeo

Ngoài miệng thanh tao ngàn mỹ ngữ

Trong lòng thum thủm mớ dồi heo
Đã sầu cái cảnh nhà tan nát
Lại gặp ông đây thật chán phèo!
nguyễn vô cùng

 

Sau năm 1975, khi những cán ... ngoài Bắc vào Nam, hầu như họ được huấn luyện nói năng giống như nhau,  nghĩa là có ai hỏi về phương tiện, cuốc sống ngòai vỉ tuyến 17, đều được trả lời cái gì cũng hơn trong Nam cả. Cho nên mới xảy ra những chuyện ngớ ngẩn như TiVi chạy đầy đường, máy lạnh gắn tràn công viên, Cà chớn bạt ngàn, nhiều hơn không khí...tức là nhắm mắt nói trạng theo chỉ đạo.

 

Hoặc khi tù bị đưa ra Bắc, vác củi trên rừng về ngồi nghỉ đầu suối cũng gặp vài "cán ngố" xã thôn khoe chỗ này, chỗ nọ hổi 72, máy bay ta vào núp trong mây, chờ cho "Cánh Cụp, Cánh Xòe, Con Ma Nhà Trời..." vào đến đây gần hết xăng là xông ra đánh chặn. Chuyện này chính tai người viết nghe "cán ngố"khoác lác kể, xin vắn tắt, đơn cử một đoạn,  còn nhiều lắm kể sao cho hết nổi. Đây được xếp vào loại nói trạng theo sách lược.

 

Khoảng năm 79, hai cường quốc nói trạng : "sông liền sông, núi liền núi, môi hở răng lạnh". Một bên là "...anh hùng, kẻ thù nào cũng đánh thắng..." một bên thì đang hiện đại hóa, sẽ..."dạy cho đồng chí ...đại đồng một bài học". Và sau cùng họ cũng choảng nhau thiệt, dù vài tháng trước đó, tù chúng tôi còn đi làm thêm láng trại đón bạn đồng cảnh.

 

Một hôm, trên đường vác nứa đi làm trại mới giữa vùng Sơn La, vào tiết Đông vùng Tây Bắc lạnh tê người, chúng tôi gặp một cậu học trò khoảng 10, 12 tuổi, mặc áo cụt tay, cầm bó đuốc đang cháy để sưởi. Anh bạn tù của tôi hỏi: Sao em không mặc áo chống rét, trả lời: Thế này cho thoải mái, cũng có thể đúng, nhưng khi hỏi:- Sáng ăn chưa, ăn gì? - Trả lời: Ăn rồi, ăn cơm nếp và thịt "nợn", Còn trưa ăn gi - Cũng thịt "nợn" và cơm nếp...Khi đó chúng tôi bật cười vì biết em nhỏ đã được huấn luyện để trả lời mọi câu hỏi. Vào thời đó từ dân đến tù chỉ ăn bo bo. Và như thế nói trạng do đầu độc, trong các em nhỏ này không loại trừ người viết "Bên Thắng Cuộc".

 

Tôi ghi đoạn vừa rồi không có ý bôi nhọ, tuyên truyền, bây giờ trắng đã ra trắng, đen đã ra đen, cần gì dài dòng, chẳng qua tiện câu chuyện nói trạng, cũng thêm cho đủ "nói trạng" có truyền thống, hay nói trạng có chỉ đạo.

 

Hồi chưa ra nước ngoài, người viết có dịp lui tới một xóm chài vùng viển Nha Trang, nơi này số người vượt biển khá đông, ai từ Mỹ, Úc... về cũng kỷ sư, mặc dù năm, bảy năm trước khi lên ghe chưa đọc thạo tiếng Việt, không nghe ai nhận mình là tài xế Taxi, thợ Nail, nhân viên Assembly...như vậy là nói trạng dây chuyền.

 

Thế thì xin miễn nói hành nói tỏi Quảng Trị mà gì, tôi từng nghe người miềng tự nhận " Không nói trạng là không phải dân Quảng Trị..." cứ xem những gì tôi ghi trên đấy mà so với các nơi khác, họ có vừa vặn chi mô.

 

Thú thật tôi biết rất hạn chế về nơi chôn nhau cắt rốn của mình, ngoại trừ tuổi thơ khi còn bé tí teo, hay mấy năm về học ở quê nhà. Lên chín, mười, phải vào Huế để đi học, như vậy đã rời Quảng Trị tính đến nay (2013) đủ năm mươi bảy năm, trừ hai năm về học Nguyễn Hoàng (63-65)

 

Tính theo tuổi bà Mụ mà bấm đốt:... Tí, Sửu, Dần, Mẹo...nay đà xấp xỉ bảy chục, tra ra phết, nếu như còn ở quê nhà khi ra làng ra họ cũng áo dài khăn đóng, ngồi chiếu côi, có khi là chánh tế hay bồi bái chi đó rồi, chắc chắn là không còn phụ lễ, chấp lệnh, hầu văn...

 

Mà bây giờ nơi cái xứ cờ hoa này, vẫn còn đi cày 8 tiếng mỗi ngày, dù đã dư tuổi hưởng hưu, vào sở làm, nào Đen, Trắng, Phi, Ấn, Nhật, Hàn, Tàu và cả Ấp Gà và  vân vân....hợp chủng quốc mà. Không ai trong đám họ đoán trúng tên Viêt Nan này tròm trèm bảy chục, mà thường nói thấp hơn cả 4, 5 tuổi, có khi nhiều hơn thế, vui chưa!... bảo đảm không nói trạng.

 

Xem đó, câu "Nhân sinh thất thập cổ lai hy" của người xưa, quả là quá xưa, xưa đến mốc meo cũ rích hơn cả quả đất, ai còn mang câu thơ xưa hơn ngàn năm của Đổ Phủ (712-770) ấy ra mà dẩn dụ vào thời lên hỏa tinh này, đúng là tay đại lạc hậu, không thức thời, đại bảo thủ, nói trạng không đúng lúc.

 

Quảng Trị mình tự nhận, xứ chó ăn đá gà ăn sạn, cày lên sỏi đá, mưa nắng hai mùa, cháo rau hai bữa, ăn độn triền miên,  địa đầu giới tuyến... Ngẩng mặt  nhận sự thật như vậy có gì xấu hổ đâu, có răng nói rứa, không hoa lá cành chi cả, không nói trạng mà. Vậy mà ai cũng nhớ cũng thương, càng đi xa lại càng nhớ hung.

 

Hơn hẳn những điều mở miệng ra, đặt bút xuống là ...rằng là "... quê hương ta giàu đẹp, ...nào rừng vàng bể bạc..., nào cái nôi của vũ trụ..." dòm lại mà ốt dột, trong khi các nơi giàu có văn minh thì " Người Mỹ xấu xí" ; Người Nhật chưa hay" ; "Ngưới Nga lười biếng" ; Người Tàu dại dột" Người Pháp keo kiệt"; "Người Anh kiểu cách" ... người ta khiêm tốn tự đánh giá rành rành như vậy, không thèm nói trạng, đó là bài học không nói trạng.

 

Ví dụ ông họa sĩ nào đó đã tự vẽ chân dung của mình, tô son trét phấn bằng cái cọ không hồn, treo lên thiên hạ xem rồi ký tên ...họa sĩ X ...Y...hay nhà văn khai sinh giả viết "vừa đi đường vừa bốc phét" để tự tô điểm mình, đúng là đại láo khoét, đại lừa đão vậy là siêu trạng hay là trạng ngoài tầm cỡ!

 

Chuyện nói trạng còn dài tràng giang đại hải, khác nào chuyện dài nhân dân tư vệ, từ thành ra tỉnh, nói dài, nói dai, nói hoài không hết.Xin ngừng lại nơi đây có dịp lại bàn tiếp.
Hy vọng "Mua vui cũng được một vài trống canh" !

Trần Quốc Phiệt

San Jose 2013