Biến đổi khí hậu và vấn nạn lương thực toàn cầu - Thái Công Tụng
1.Dẫn nhập. Xin nhập đề bằng câu ca dao quen thuộc: Người ta đi cấy lấy công,Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề. Trông trời, trông đất, trông mây,Trông mưa, trông nắng, trông ngày, trông đêm. Trông cho chân cứng đá mềm,Trời yên biển lặng mới yên tấm lòng. Câu ca dao trên đã cho thấy khí hậu với Trời, Mây, Mưa, Gió tác động sâu xa đến nông nghiệp. Người nông dân muốn cho trời yên biển lặng, mưa thuận gió hoà vì thời tiết có ảnh hưởng lớn đến năng xuất cây lúa. Nhưng nhiều năm trở lại đây, trời không yên:-có năm hạn hán, có năm bão lụt,và biển không lặng với những cơn mưa bão:-miền Trung Viet Nam cũng bị bão nhưng các năm gần đây, bão liên tục.
Có nhiều chỗ mùa mưa đến chậm hơn 20-25 ngày, có chỗ lượng
mưa chỉ đạt 70% so với trung bình nhiều năm trước.
-bão Katrina tàn phá miền Nam Hoa Kỳ, tổn thất sinh mạng và
tài sản hàng trăm tỷ Mỹ kim
Ca dao Việt cũng có câu: Ơn Trời mưa nắng phải thì, Nơi thì
bừa cạn, nơi thì cày sâu
Mưa nắng phải thì nghĩa là mưa nắng phải đúng lúc với các thời
kỳ sinh trưởng của cây lương thực và đặc biệt là cây lúa. Nhưng với biến đổi
khí hậu thì mưa nắng ngày nay không còn phải thì vì có nơi mưa trễ hơn, gió Lào
đến sớm hơn v.v.
Ơ Úc Châu nổi tiếng là ít mưa nhưng các năm gần đây mưa bão
lụt lội liên tiếp: tiểu bang Queensland lũ lụt, mưa lớn; Victoria mưa lũ làm ngập
chìm nhiều nơi ; New South Wales hết nóng thiêu đốt lại mưa như trút nước ; Bắc
Úc bị dập vùi bởi trận bão Yasi v.v. Thành phố Venise với cao độ đã thấp nay với
biến đổi khí hậu, nước biển lai láng trên công trường St Marc nổi tiếng !
Ðó là những biến đổi khí hậu, tạo ra nhiều hậu qủa tiêu cực
về tài sản, tính mạng, lương thực. Môi trường sống bị ảnh hưởng trầm trọng nên
để nâng cao nhận thức, trên truyền hình có chương trình J’ai vu changer la
Terre, ngoài xã hội thì có Ngày Quốc Tế về Nước, Ngày Trái Ðất, Ngày Môi trường
Thế giới (5-6) và Năm quốc tế về rừng (2011), trong chính trường thì có Parti
Vert v.v. chưa kể có dạ hội bầu Hoa Hậu Trái Ðất trong đó có một phụ nữ Việt gốc
Thượng được hạng nhất ! Rồi lại một nữ sinh còn trẻ tuổi tên là Greta Thunberg,
người Thụy Ðiển, đã dấy lên cơn bão đánh thức các chính trị gia hãy nghe khuyến
cáo các nhà khoa học để hành động chống biến đổi khí hậu đang xẩy ra để cứu vãn
Trái Ðất.Ngày nay, chúng ta thấy sự thay đổi khí hậu nhưng các nhà khoa học
trên thế giới đã ‘thấy’ sự biến đổi khí hậu (BÐKH) từ mấy chục năm nay. 2024:
Biến đổi khí hậu làm tăng thêm 41 ngày nắng nóng nguy hiểm trên toàn thế giới
2. Liên Hiệp Quốc và sự biến đổi khí hậu.
Vài dòng lịch sử: -Hai cơ quan Tổ chức khí tượng thế giới
(World Meteorogical Organization) và Chương trình môi trường Liên Hiệp Quốc
(UNEP) đã cùng nhau thiết lập vào năm 1988 một tổ chức mang tên là IPCC, tức
International Panel Climatic change. Ðây là cơ quan liên chính phủ với 194 quốc
gia thành viên. IPCC là cơ quan khoa học chịu trách nhiệm biên tập và soạn thảo
các báo cáo đặc biệt với những thông tin về khoa học, công nghệ và kinh tế xã hội
trên toàn thế giới.
-Bản phúc trình đầu tiên của IPCC vào năm 1990 đã dẫn đến
Công ước Khung của Liên hiệp quốc về Biến đổi khí hậu (UN Framework Convention
on Climate change, tiếng Pháp là Convention-cadre des Nations Unies sur les
changements climatiques) do nhiều nước cùng ký năm 1992 tại Hội nghị thượng đỉnh
về Trái đất ở Rio de Janeiro (Bresil).-Bản phúc trình thứ hai của IPCC năm 1995
đã dẫn tới Nghị định thư Kyoto (Kyoto Protocol) năm 1997 với mục tiêu cắt giảm
lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính.
-Bản phúc trình thứ ba của IPCC năm 2001 cập nhật hoá nền tảng
khoa học của sự biến đổi khí hậu (BÐKH) và đề nghị các phương thức thích nghi
và giảm thiểu khí nhà kính.
-Bản phúc trình thứ tư năm 2007 chi tiết hơn cho thấy rõ các
hiểm họa do nước biển dâng. Cũng cần nói thêm là tổ chức IPCC đã được giải thưởng
Nobel về Hoà Bình cách đây vài năm.Sau nhiều lần họp tại nhiều thành phố khác
nhau trên thế giới và tham khảo nhiều tài liệu, nhiều thống kê, nhiều đo đạc
thì IPCC đã đồng ý cho rằng chính các hoạt động của loài người với các khí nhà
kính ( GES: gas à effet de serre) đã làm nhiệt độ trái đất nóng lên. Gọi là khí
nhà kính làm trái đất nóng lên vì cũng tương tự trong nhà kính trồng cây vào
mùa đông, lớp kính (thủy tinh) giữ không cho sức nóng ra ngoài, giúp cho rau
hoa sinh trưởng được.Vậy thế nào là khí nhà kính? Khi ánh sáng mặt trời chiếu
vào Trái Ðất, các bức xạ mặt trời một phần do mây trời hấp thụ, một phần đến được
mặt đất, giúp cho đời sống thực vật và động vật. Bức xạ mặt trời chiếu xuống
trái đất gồm tia sóng ngắn (tia cực tím[1]), tia sáng nhìn thấy[2] và thường bị
lớp khí quyển độ cao 25-30 km hấp thụ. Các tia bức xạ sóng ngắn từ mặt đất phản
xạ vào khí quyển gồm những tia sóng dài (tia ngoài đỏ, còn gọi là tia hồng ngoại[3]
) . Một số phân tử trong bầu khí quyển, trong đó trước hết có điôxít cacbon
(CO2) và hơi nước, ngăn lại và bị hấp thụ trong không khí nên nhiệt độ Trái Ðất
ta ở nóng dần. Các loại KNK quan trọng là: khí metan (CH4) và oxyd diazot
(N2O). Các loại khí này có mặt trong khí quyển từ bao đời nay; tuy nhiên, với
các hoạt động của loài người như sự đốt cháy các loại chất đốt hoá đá như dầu
hoả, khí đốt, than đá nên làm tăng khí CO2 trong khí quyển. Nồng độ KNK càng
cao trong bầu khí quyển thì sức nóng bị ‘giam giữ’ lâu hơn làm nhiệt độ tăng
cao hơn trên trái đất. Các khí nhà kính có tác dụng giữ lại nhiệt của mặt trời,
không cho nó phản xạ đi.Nếu các khí nhà kính tồn tại vừa phải thì chúng giúp
cho nhiệt độ Trái Ðất không quá lạnh nhưng nếu chúng có quá nhiều trong khí quyển
thì kết quả là Trái Ðất nóng lên. Thật ra, không phải chỉ có khí CO2 tỏa ra do
việc đốt các nhiên liệu hoá thạch, do phá rừng mà còn có các loại khí khác như
:CH4 (methane), SO2(anhydric sunphurơ), N2O v.v.Khí nhà kính như metan (CH4) và
khí cacbonic (CO2), thoát vào trong không khí do núi lửa, do cháy rừng, do chất
hữu cơ bị phân hủy. Và khí cacbonic CO2 lại được thế giới thực vật như rừng cây
hấp thụ do hiện tượng quang hợp và cũng được hoà tan trong nước đại dương. Người
ta gọi đó là những ‘giếng’. Từ hàng chục ngàn năm nay nồng độ vẫn thế. Nhưng gần
vài chục năm nay, với hoạt động kỷ nghệ, nồng độ các khí nhà kính nhiều hơn làm
trái đất nóng hơn xưa.
Trung bình, Trái đất hấp thụ khoảng 60% năng lượng mặt trời,
40% còn lại sẽ phản xạ ngược trở lại vũ trụ. Nhưng do hiệu ứng nhà kính (effet
de serre, tiếng Anh là greenhouse effect), lượng nhiệt mà Trái Ðất hấp thụ sẽ
ngày một tăng. Các phép đo gần đây đã chỉ ra rằng, hàm lượng CO2 đã vượt quá
380 ppm và như vậy, nhiệt độ toàn cầu có thể tăng từ 1,4-5,8o C vào 2100.
3.Con người vừa là nguyên nhân, vừa là nạn nhân của BÐKH
3.1. vừa là nguyên nhân
-overpopulation .Trước đây, nhà thơ Tú Xương có viết: Lẳng lặng
mà nghe nó chúc con: Sinh năm đẻ bảy được vuông tròn.
Phố phường chật hẹp, người đông đúc ,Bồng bế nhau lên nó ở
non.
Nhưng thử hỏi tại sao ngày nay người ta chú trọng vào vấn đề
này ? Ðó là vì ngày nay dân số trên thế giới càng ngày càng đông, không phải chỉ
chừng 1 tỷ người như vài thế kỷ trước mà nay là 7.7 tỷ người (thống kê mới nhất)
trong đó có 2 nước Á châu là Ấn Ðộ và Trung Quốc cọng lại đã trên 2 tỷ !
-Dân số đông đòi hỏi năng lượng để nấu ăn, để đun nước, để tắm
giặt.-Dân số đông đòi hỏi có nguyên liệu để làm nhà cửa, làm bàn ghế.
-Dân số đông đòi hỏi nhiều nhà máy để sản xuất ra điện, ra vật
liệu tiêu dùng.-Dân số đông đòi hỏi xe cộ di chuyển đi làm.
-Dân số đông đòi hỏi lương thực mà muốn có lương thực trên đất
càng ngày càng ít dần thì phải dùng phân bón và muốn có phân bón lại phải có
năng lượng và nguyên liệu từ sản phẩm dầu hoả và hơi đốt.
-Dân số đông thì nhu câu nước uống cũng phải nhiều, nên
riêng DBSCL phải hút từ lòng đất mỗi ngày 2 triệu m3 nên đang bị sụt lún nhanh
gấp nhiều lần so với nước biển dâng.
Xưa kia, đất rộng và người thưa ; thế giới ngày nay (2011)
có 7 tỷ 632 triệu người , tăng 8 tỷ năm 2022 và 9,8 tỷ năm 2050 trong khi đầu
thế kỷ 17, mới chỉ có 500 triệu người. Họ sống chen chúc trong các đô thị lớn
(New York, Tokyo, Paris, Mexico City, Thượng Hải v.v...), với xe cộ ngổn ngang
chạy bằng xăng dầu, với nhà máy nhiệt điện chạy bằng than đá, với các khu kỹ
nghệ toả ra mỗi ngày hàng triệu tấn khí carbonic nhiều hơn các thế kỷ trước.
Người ta thường gọi chung đó là các khí nhà kiếng. Dân số đông đòi hỏi nhu cầu
lương thực, nhu cầu chuyên chở, nhu cầu vật liệu tiêu dùng (áo quần, dày
giép.). Nhu cầu sản xuất lương thực thì phải có nhà máy để biến chế lương thực,
để tạo ra phân hoá học, nhu cầu chuyên chở thì phải có xe cộ, nhu cầu vật tiêu
dùng cũng phải có cơ xưởng để sản xuất. Tất cả các nhà máy đều sử dụng nhiên liệu
hoá thạch như than đá hay xăng dầu nên phát thải ra trong bầu trời nhiều khí
CO2, có nguồn gốc cacbon tích tụ hàng trăm triệu năm dưới lòng đất
Il n’y a jamais eu autant de gaz à effet de serre trong tờ
báo Le Journal de Montreal 26 Novembre 2019.
Lượng khí nhà kính trong bầu trời tăng dần từ thế kỷ 19 đến
nay vì trước thế kỷ 19, kỹ nghệ chưa phát triển nhiều. Thực vậy, nồng độ CO2
trong khí quyển đã tăng từ 280 đến 350 ppm và tăng nhanh những năm gần đây do
hai nước Trung Quốc và Ấn Ðộ trên đà phát triển kỹ nghệ. Theo nhiều nhà khoa học
chuyên về khí hậu thì sau đây là lượng % CO2 của những cơ xưởng sản xuất điện từ
than phát thải ra: Trung Quốc 29.4%, Hoa Kỳ 14.3%, Liên Hiệp Âu Châu 9.8%, Ân Ðộ
6.8% (Nguồn: Le Journal de Montreal 24 Novembre 2019)
Hội nghị thượng đỉnh LHQ về biến đổi khí hậu tại Madrid,
Tây Ban Nha
Ngoài ra, phá rừng cũng làm khí CO2 tăng lên. Chỉ riêng
ngành sản xuất xi măng thải ra đến 7% lượng CO2 toàn cầu, theo Cơ quan Năng lượng
quốc tế.Gia tăng nhiệt độ, làm băng hà tan, kéo theo nước biển dâng lên, với
thay đổi của khuôn mẩu mưa rơi và phân phối nước mưa do biến đổi khí hậu có thể
dẫn đến sửa đổi quan trọng về tài nguyên đất và nước cho công việc sản xuất lúa
cũng như năng suất của cây lúa trồng ở các vùng khác nhau trên thế giới. Nhiệt
độ cực cao hay cực thấp gây hại cho cây lúa. Trong vùng khí hậu nhiệt đới, nhiệt
độ cao vào thời kỳ lúa nở hoa sẽ gây nên bất thụ và hạt lép. Những nghiên cứu về
biến đổi khí hậu cho thấy năng suất của cây lúa sẽ giảm khi nhiệt độ tăng. Những
nghiên cứu đề xuất rằng tăng gia nhiệt độ, mức nước biển tăng và thay đổi của
khuôn mẫu mưa rơi và phân phối nước mưa do biến đổi khí hậu có thể dẫn đến sửa
đổi quan trọng về tài nguyên đất và nước cho công việc sản xuất lúa cũng như
năng suất của cây lúa trồng ở các vùng khác nhau trên thế giới. Trong năm 1992,
có báo cáo rằng vùng sản xuất nông nghiệp cốt lỏi của Zimbawe có thể bị giảm chừng
67% với một tăng giá nhiệt độ chừng 2 độ C . Nhiệt độ cực cao hãy cực thấp gây
hại cho cây lúa. Trong vùng khí hậu nhiệt đới, nhiệt độ cao vào thời kỳ lúa nở
hoa sẽ gây nên bất thụ và hạt lép . Những nghiên cứu về biến đổi khí hậu đề xuất
rằng năng suất của cây lúa sẽ giảm khi nhiệt độ tăng. Biển ấm lên làm tăng lượng
mưa, khiến trứng châu chấu nở, các cơn lốc phân tán côn trùng ngày càng mạnh
hơn, xuất hiện thường xuyên hơn. Châu chấu đã xuất hiện ở vùng đất nông nghiệp
màu mỡ Rift Valley của Ethiopia và các cánh đồng chăn nuôi ở Kenya, Somalia.
Các đàn châu chấu có thể di chuyển 150 km mỗi ngày và có khoảng 40 – 80 triệu
con trên mỗi km2.
-overcutting. Phá rừng để canh tác, chất mùn sẽ bị tiêu huỷ,
thải hồi CO2 vào lại không khí. Ðốt thực vật (đốt rừng, than củi), đốt than đá
là nguồn thải hồi chánh ở Việt Nam. Ngập nước (như làm đập chứa nước) thảo mộc
và chất hửu cơ sẽ thải hồi CO2 và methane vào lại không khí. Thảo mộc là thức
ăn của sinh vật (vi sinh vật, động vật nhỏ, thú vật, con người), nên sinh vật
chứa C trong thân xác, nhả lại CO2 qua hô hấp và qua huỷ hoại thân xác khi chết
đi. Phá rừng trên thượng nguồn kia cũng tác động đến dòng chảy vì phá rừng sẽ
làm dòng sông suối bị bồi lắng, làm lượng nước chảy ít đi và không dủ mạnh để đẩy
mặn ở hạ lưu. Còn phá rừng ở hạ nguồn, nghĩa là phá rừng ngập mặn, phá rừng
tràm làm nước mặn tiến sâu hơn vào nội địa.
3.2. vừa là nạn nhân. Như một phản ứng dây chuyền, khi nhiệt
độ tăng, tốc độ bốc hơi từ đại dương và các mặt sông, hồ sẽ tăng. Ðiều này sẽ ảnh
hưởng đến việc hình thành và phân bố các đám mây, thay đổi lượng mưa trên diện
rộng.
- nông nghiệp bị ảnh hưởng do thời tiết. Vài ví dụ: hạn hán
làm thất thu lúa mì ở Nga; hạn hán ở Trung Quốc năm vừa qua làm họ phải nhập cảng
lúa mì nhiều hơn để đề phòng đói. Mưa nhiều làm các nơi sản xuất dầu cọ ở Mã
lai bị ngập, khiến giá dầu thực vật tăng. An ninh lương thực của hơn một nửa
dân số thế giới tuỳ thuộc vào khả năng cung cấp và phân phối lúa gạo của thế giới.
Cung cấp lúa gạo tuỳ thuộc vào sản xuất lúa toàn cầu, trong khi đó sự phân phối
lúa gạo tuỳ thuộc vào khoảng cách giữa nơi sản xuất và nơi tiêu thụ lúa gạo và
hệ thống giao thông và cơ sở vật chất. Những nghiên cứu đề xuất rằng tăng gia
nhiệt độ, mức nước biển tăng và thay đổi của khuôn mẫu mưa rơi và phân phối nước
mưa do biến đổi khí hậu có thể dẫn đến sửa đổi quan trọng về tài nguyên đất và
nước cho công việc sản xuất lúa cũng như năng suất của cây lúa trồng ở các vùng
khác nhau trên thế giới.(Nguyen Van Ngưu). Nhiệt độ cực cao hãy cực thấp gây hại
cho cây lúa. Trong vùng khí hậu nhiệt đới, nhiệt độ cao vào thời kỳ lúa nở hoa
sẽ gây nên bất thụ và hạt lép. Thời tiết bất lợi như nhiệt độ nóng lên ban đêm
thì sản xuất tinh bột giảm do sự hô hấp thực vật tăng. Còn nhiệt độ thấp, số giờ
nắng trong ngày thấp sẽ hạn chế quá trình hấp thu dinh dưỡng, quang hợp và đẻ
nhánh của cây lúa.
-sa mạc lấn rộng do hạn hán. UNDP tiên liệu cuộc xâm lăng
hành tinh xanh của sa mạc sẽ khiến vùng cận Sahara có thể mở rộng thêm 60-90
triệu hecta vào 2060, gây thiệt hại khoảng 26 tỷ USD. Một số nhà khoa học ước
tính, sa mạc hóa “đẩy” 1 tỷ tấn bụi có từ vùng Sahara vào bầu khí quyển mỗi
năm. Ở sa mạc Gobi, mỗi năm diện tích bụi cát tăng 10.000km2, xâm lấn các đồng
bằng, khu dân cư. Sự gia tăng các cơn bão bụi liên quan tới sa mạc- hóa được
coi là nguyên nhân gây bệnh: sốt, ho, đau mắt trong mùa khô. Nigeria (một trong
những quốc gia có tốc độ chặt phá rừng cao nhất châu Phi) mất khoảng 350.000ha
diện tích đất trồng trọt mỗi năm do cát từ sa mạc Sahara xâm lấn. Khoảng 35 triệu
người ở miền Bắc Nigeria bị ảnh hưởng do tình trạng sa mạc hóa. Phần lớn họ kéo
về thủ đô Lagos để kiếm sống, gây tình trạng quá tải ở thành phố này.
Ít ai biết Trung Quốc là một quốc gia sa mạc! Thực vậy, gần
30% tức 2.5 triệu km2 của Trung Quốc là đất sa mạc cằn cỗi, nằm ở phía Bắc và
phía Tây. Ngay cả thủ đô Bắc Kinh cũng đang sợ bụi cát bay từ sa mạc Nội Mông.
Con đường tơ lụa huyền thoại từ Trung Ðông đến Trung Quốc hầu như trên toàn sa
mạc (Tân Cương, Thanh Hải). Cao nguyên Tây Tạng cũng là sa mạc, dù đó là sa mạc
lạnh. Cụ Nguyễn Du khi đi sứ ở Trung Quốc về cũng đã tả sa mạc trong truyện Kiều:
Mịt mù dặm cát đồi cây!
-nhiều vùng đất thấp bị ngập vì băng hà tan do nhiệt độ nóng
lên. Các châu thổ đất thấp (Bangladesh, Viet Nam ..) bị ngập, khiến một diện
tích lớn đất nông nghiệp biến mất kéo theo nhiều hậu quả : đồng bằng sông Cửu
Long với nhiều cửa sông rất rộng thuộc sông Tiền và sông Hậu, sông Vàm Cỏ, sông
Hàm Luông, v.v. là nơi tiếp nhận tất cả những biến động của nước biển dâng và
chuyển tải những biến động đó vào nội đồng. Trung bình có trên 1,5 tỉ m3 nước mặn
đổ vào các cửa sông Tiền, sông Hậu vào mỗi ngày mùa nước kiệt, khi nước biển
dâng lượng nước mặn khổng lồ này tăng thêm 25% làm gia tăng xâm nhập mặn và ngập
triều.
Nước biển dâng sẽ làm giảm đáng kể khả năng thoát nước của cửa
sông trong mùa lũ, gây ngập lụt kéo dài.
Nước biển dâng sẽ làm cho các nguồn nước ngọt sẽ bị nhiễm mặn,
gây khó khăn cho cấp nước sinh hoạt, nông nghiệp và công nghiệp. Khi thiếu hụt
nguồn nước cho sản xuất và sinh hoạt dẫn đến việc khai thác quá mức và không thể
kiểm soát việc khai thác nước ngầm. Hiện tượng nhiễm mặn và ô nhiễm nước ngầm
đã và đang xảy ra sẽ ngày càng tăng. Theo IPCC, khi nước biển dâng cao hơn 1
mét so với hiện nay thì khoảng 40.000 km2, chiếm 21,1% diện tích của Việt Nam sẽ
bị ngập nước biển (Schaefer, 2003)
-bão lớn ngày một nhiều lên . Các cơn bão lớn, siêu lớn gây
thiệt hại khủng khiếp đã tăng tần xuất xảy ra lên hơn 3 lần (330%) so với 1 thế
kỷ trước.
Theo báo cáo, các đại dương hấp thụ khoảng 1/4 lượng khí thải
CO2 và khoảng 90% lượng nhiệt dư thừa bị giữ lại trong bầu khí quyển. Tuy nhiên
khi khí thải tiếp tục nhiều lên, các đại dương sẽ có tính axit hơn, giữ ít oxy
hơn, trở nên ấm hơn khiến những cơn bão ngày càng mạnh hơn và ảnh hưởng đến nghề
cá cũng như các rạng san hô. Riêng ở Viet Nam, tiêu thụ điện than đang tăng
nhanh chóng và xu hướng này càng ngày càng tăng. Từ 2020 - 2030 nhập khẩu nhiên
liệu sẽ tăng gấp 3 và 2050 sẽ tăng gấp 8 lần so với hiện nay, gây thêm ô nhiễm
không khí, làm trầm trọng thêm bệnh hen suyễn.
Ngoài ra, nhiệt độ toàn cầu tăng cao khiến băng vĩnh cửu từ
Greenland và Nam Cực tăng tốc độ tan chảy, khiến mực nước biển được dự báo sẽ
tăng vài centimet mỗi năm , đe dọa các đảo và các thành phố ở vùng trũng, tăng
chi phí bảo vệ bờ biển và chống lụt.Nếu phát thải khí nhà kính tiếp tục tăng mạnh,
khoảng 70% băng vĩnh cửu ở bề mặt Bắc Cực sẽ biến mất, giải phóng một lượng vô
cùng lớn khí metan, một loại khí nhà kính có thể khiến sự ấm lên toàn cầu trở
nên trầm trọng hơn.Tình trạng sản lượng các loại lương thực chính như bắp, lúa
mỳ và gạo giảm sút khiến nhiều trẻ em phải đối mặt với nguy cơ suy dinh dưỡng,
kéo theo ảnh hưởng đến mọi giai đoạn phát triển sau này của trẻ nhỏ.Thống kê,
trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến 2016, mỗi năm lại có thêm 125 triệu người
trên thế giới gặp vấn đề về sức khỏe do nắng nóng.
4.Khủng hoảng lương thực, một tsunami thầm lặng.
-sư biến đổi khí hậu với sa mạc hoá, với nước biển tiến sâu
vào đất làm thiếu đất trồng trọt. Hạn hán, bão lụt xẩy ra nhiều hơn (thiên tai)
thêm vào sự phá rừng (nhân tai) làm sự bồi lắng sông suối nhiều hơn nên chế độ
thuỷ văn bị đảo lộn, và mưa không thuận, gió không hoà do đó mùa màng bị thất
bát, làm giá lương thực tăng cao, chưa kể đến cháy rừng, ngập lụt, mưa váng
băng (pluie verglaçante)
-lực đẩy và lực kéo (push/pull system). Nhu cầu xăng nhiều
đã đẩy giá xăng tăng, nên mọi chi phí sản xuất lương thực đều lên cao, từ phân
bón, thuốc bảo vệ thực vật, gieo, gặt, chuyển vận đến các xứ ít có điều kiện sản
xuất như các xứ Trung Ðông, Bắc Phi nên làm giá tiêu dùng cũng lên cao .. Và
nhà nước các xứ đó phải trợ cấp giá cả cho nhiều mặt hàng từ dầu ăn đến lúa gạo
để làm nhẹ gánh nặng cho dân nên phải lại kéo giá bán xăng dầu cho các nước Tây
phương. Và cứ thế lực đẩy về Giá (Cost Push) và lực kéo về Cầu (Demand Pull) tiếp
tục mãi.
Tóm tắt:-về phần Cầu thì dân số tăng- mỗi năm, trái đất có
thêm 80 triệu người mới sinh;
-về phần Cung thì đất đai mất đi cả lượng (đô thị hoá, ngập
vì băng hà tan) lẫn phẩm (xói mòn, nước ngầm cạn kiệt do khô hạn, nước mặn xâm
nhập..) nên gây ra khủng hoảng lương thực với giá gạo, giá lúa mì, giá dầu ăn đều
tăng theo. Hiện tượng overgrazing tức chăn thả quá mức như ở Bắc Phi dẫn đến sa
mạc hoá vì làm đất chai cứng, nước mưa trôi chảy, không thấm vào lòng đất và thực
vật không thể mọc hay nẩy mầm. Những vùng đất láng cứng (như sân chơi hockey!)
đầy rẫy ở Burkina Fasso, ở Niger, ở Mali, Mauritanie v.v.. Có hai tỷ người đang
sống tại các vùng đất khô, có nguy cơ bị sa mạc hoá. Những vùng này trải dài từ
Bắc Phi tới những dải đất ở Trung Á. Sa mạc hoá làm mất đi diện tích canh tác.
-overpumping.Bơm nước quá mức (overpumping) làm nước ngầm dưới
đất bị sụt qúa sâu nên nước mặn dễ lấn sâu hơn vào đất, làm đất mặn hơn, cản trở
cho sản xuất. Nhiều nước dùng nước ngầm để tưới hoa màu nhưng với hạn hán, nhiều
dự trữ nước ngầm cũng bị suy sụp, giếng khô cạn. Theo một nghiên cứu của World
Bank thì ở Ấn Ðộ có 175 triệu người sống nhờ lương thực sản xuất ra nhờ nước ngầm
bơm quá tải. Ở Trung Quốc, bơm nước ngầm giúp nuôi 130 triệu người. Nếu tài
nguyên nước ngầm thiếu hụt (do hạn hán, do bơm quá tải) thì khó lòng tăng thêm
lương thực. Thiếu lương thực toàn cầu và giá lương thực tăng theo là một
tsunami thầm lặng. Thực vậy, trong khi trên các xứ Tây phương, trung bình chỉ
chi tiêu 10% lợi tức vào lương thực thì tại các xứ chậm tiến, hầu như lợi tức
thu nhập phần lớn là để mua thức ăn do đó khi giá lương thực tăng cao thì bạo
loạn xã hội xẩy ra (Phi Châu cách đây 2 năm, Trung Ðông hiện nay). Ðể tránh cuộc
khủng hoảng lương thực do nhiều nước không đủ đất trồng trọt nên họ phải đi mua
hay thuê đất. Ðiển hình là:
Sudan rao thuê 1 triệu ha với nước mua: Kuwait, Ðại Hàn,
Qatar để sản xuất: lúa mì, khoai tây, bắp. Ethiopia cũng cho Trung Quốc, Ấn Ðộ,
Saudi Arabia thuê đất trồng hoa màu. Uganda và Tanzania cho Bangladesh thuê
40.000 héc-ta đất sản xuất lương thực, cho Ai Cập thuê 840 000 ha để sản xuất bắp.
Gần hơn với Viet Nam là Lào với người mua là Trung Quốc và các nước vùng Vịnh để
sản xuất cao su, gạo, khoai mì. Campuchia với 2 nước vùng Vịnh là Qatar, Kuwait
mua đất để sản xuất gạo, cao su, dầu cọ. Các nhà đầu tư Mỹ và châu Âu cũng đang
ồ ạt mua hoặc thuê gần 60 triệu hecta đất nông nghiệp,- tương đương với diện
tích toàn nước Pháp-ở các xứ châu Phi như Ethiopia, Mali, Mozambique, Sierra
Leone, Sudan, Tanzania và Zambia nhằm kiểm soát nguồn cung cấp lương thực trong
tương lai
5.Nếu con người vừa là nguyên nhân, vừa là nạn nhân của
BÐKH thì cũng chính con người phải là chủ nhân của sự khống chế biến đổi khí hậu.
Khống chế bằng hai chữ A: attenuation và adaptation.
Attenuation tác động lên cái NHÂN, bằng cách giới hạn các phát thải khí nhà
kính: giảm xe chạy bằng dầu cặn, dùng xe chạy bằng điện.
Adaptation tác động lên cái QUẢ để giảm nhẹ mức độ tổn
thương xã hội và môi trường.Cả hai tiêu chí attenuation và adaptation đều nằm
trong khung cảnh của kinh tế vòng tròn.
5.1. thế nào là kinh tế vòng tròn (circular economy). Xưa
nay, sản xuất đi liền với tam thức (trinome) khai thác-sản xuất-vứt bỏ, còn
kinh tế vòng tròn là để sản xuất của cải và dịch vụ mà vẫn giúp tiết kiệm
nguyên liệu đầu vào bằng cách tái chế biến rác thải thay vì vứt bỏ rác thải ra
môi trường. Vài ví dụ: trong cách vận hành của kinh tế vòng tròn, các phụ phẩm
trong ngành nông nghiệp lúa gạo như vỏ trấu, rơm… phải dùng làm nguyên liệu đầu
vào cho các lò hơi đốt củi viên ép từ vỏ trấu. Vỏ xơ dừa cũng được tái sử dụng
làm chỉ dệt thảm lau chân. Vỏ lốp bánh xe được tái chế ra tapis để ở ngoài cửa
ra vào để chùi tuyết v.v.tóm lại để kéo dài vòng đời của sản phẩm. Giấy, bao bì
được tái chế với mỗi tuần ở Montreal có xe camion thu nhặt giấy trong bac vert
!
5.2. tránh overpopulation, tức điều hoà dân số. Ðiều hoà dân
số, nghĩa là bớt đẻ nhất là các xứ chậm tiến. Sự bùng nổ dân số, từ 1,6 tỷ người
năm 1900 đến khoảng 7 tỷ hiện nay và dự trù sẽ lên đến 9 tỷ năm 2042, vẫn là một
yếu tố đe dọa. Tại Việt Nam, hàng năm, dân số tăng thêm gần một triệu người và
dự báo gần đây nhất của UN-HABITAT, đến năm 2020, dân số Việt Nam sẽ lên tới
hơn 101,6 triệu người, trong đó 34,7% (tương đương với 35,2 triệu người) sẽ sống
trong các thành phố. Như vậy, đất thành phố sẽ lan rộng ra và chiếm vào qũy đất
nông nghiệp trong khi đó thì nhu cầu lương thực, nhu cầu rau cải đều tăng cao.
5.3. tránh overconsumption vì tiêu thụ qúa nhu cầu sẽ gây
suy thoái tài nguyên và làm khí thải tăng lên. Biết đủ là đủ, không xài quá mức.
5.4. tránh overpumping: bớt tiêu thụ nước ngầm vì tiêu thụ
quá mức sẽ làm nước mặn xâm nhập vào đất. Trái lại, nên tận dụng nước mưa ở những
vùng mưa nhiều.
5.5. ăn chay, giúp giảm áp lực trên đất nông nghiệp. Giảm thịt
có nghĩa bớt đi diện tích đất trồng cỏ nuôi bò, dùng đất đó để sản xuất lương
thực, bớt đi nhu cầu nước tưới. Giảm thịt có nghĩa là bớt đi nhiều giai đoạn sản
xuất khác như lò sát sinh, kho đông lạnh, bao bì, chuyên chở v.v. như vậy giảm
được phế thải kỹ nghệ, giảm được nhu cầu năng lượng, giảm được ô nhiễm đất và
nước. Sự sống muốn duy trì tốt đẹp bền lâu chỉ có thể thực hiện được là do từ sự
tôn trọng sự sống của muôn loài.Sự sống không thể tốt đẹp bằng sự hủy diệt dù
là động vật. Sống là để yêu thương không chỉ dành riêng cho loài người mà còn
cho tất cả sinh vật trên hành tinh nầy nữa. Phong trào Vegan chủ trương không
ăn thịt, trứng, sửa, đồ biển.Hơn nữa, một báo cáo của Ủy ban Liên chính phủ về
biến đổi khí hậu (IPCC) tuyên bố rằng giảm tiêu thụ thịt là điều cần thiết
trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu.
5.6. sử dụng năng lượng tái tạo. Vì các năng lượng như than
đá và dầu hoả gây thêm ô nhiễm nên càng ngày người ta càng chú trọng đến các
năng lượng xanh như năng lượng thủy điện, năng lượng gió, năng lượng mặt trời
vì các năng lượng này dựa vào các tài nguyên tái tạo được và không bao giờ cạn
kiệt. Từ những bãi chứa chất thải, từ các trại nuôi heo, từ vỏ trấu, từ bả xác
mía khí métan được sản sinh tự nhiên có thể dùng để sản xuất ra điện, lại giúp
cải thiện điều kiện vệ sinh đô thị (bớt ruồi muỗi). Quebec có may mắn là các
công trình thủy điện rất nhiều, không toả ra khói và sản xuất từ vùng xa như
Baie James, Baie Comeau. Ngoàì ra chính phủ Quebec cũng dự trù xây thêm nhiều
quạt gió gần bờ biển phía Gaspésie để sản xuất thêm điện từ gió. Trong tương
lai không xa sẽ có bán xe hơi chạy bằng điện và số người mua xe hơi chạy bằng
điện sẽ giúp bớt ô nhiễm tiếng động cũng như ô nhiễm không khí.Các thành phố
nên phát triển công viên, các nhà lầu trên tầng cao nên có thảm cây xanh, bụi
xanh hoặc lắp đặt tấm năng lượng mặt trời. Năng lượng mặt trời có thể được dùng
để tạo ra nhiệt độ đủ cao ứng dụng vào sản xuất xi măng, thép, thủy tinh và nhiều
quá trình công nghiệp khác.Nói cách khác, mặt trời - một nguồn năng lượng không
phát thải khí gây hiệu ứng nhà kính -, có triển vọng thay thế hoàn toàn nhiên
liệu hóa thạch trong một lĩnh vực kinh tế xưa nay năng lượng sạch chưa đáp ứng
được.Ngoài ra, theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí Cell số ra ngày 27-11,
nhiều nhà khoa học đã tạo được loại vi khuẩn E.Coli mới, có thể phát triển toàn
bộ sinh khối cơ thể từ khí CO2 trong không khí. Các sinh khối được xem là nền tảng
quan trọng để tạo ra nhiên liệu sinh học sử dụng trong đời sống thường ngày.
5.7.nông nghiệp thủy canh (culture hydroponique). Họ trồng
rau đậu trong nhà kính, có lợi là không cần đất, không sâu bọ phá hại, chủ động
nước tưới vì có hệ thống tưới nước nhỏ giọt và chủ động chế độ dinh dưỡng. Nhiều
trang trại trồng rau tự động và theo chiều dọc mở rộng quy mô ra toàn cầu, xuất
hiện ở Nhật Bản, Trung Quốc, vùng Trung Ðông và cả Nam cực.
Canh tác thủy canh:- cây mọc nhanh hơn; năng suất cao hơn, từ
20 đến 25% so với hoa màu trồng trong đất;-không cần đất (như trong thành thị
không có đất trồng hay trong vùng đất sỏi đá khô cằn);- tiết kiệm nước vì các
thùng chứa nuớc bị khép kín để tránh bay bốc hơi và dùng hệ thống tưới nhỏ giọt
tự động đến từng gốc cây; -giúp tránh mưa, tránh bão, ngăn côn trùng xâm nhập,
nên không cần thuốc bảo vệ thực vật; chủ động chế độ dinh dưỡng vì phân bón được
hoà vào nước rồi theo hệ thống tưới nhỏ giọt cung cấp dinh dưỡng cho từng gốc
cây.
5.8. trồng rừng.Một giải pháp khác là trồng thêm rừng vì cây
cối qua hiện tượng quang hợp có khả năng hút bớt khí CO2 trong khí quyển, và
chuyển vào không khí nhiều oxy hơn, giúp làm giảm hiệu ứng nhà kiếng.Rừng ngập
mặn ngoài khả năng hút khí nhà kính lại có chức năng cản sóng, giữ phù sa trầm
tích.Việt Nam thì đồi trọc không cây cối càng ngày càng nhiều do nạn phá rừng,
lấy củi với hậu qủa là lụt lội càng ngày càng nhiều. Rừng ngập mặn thì phá nuôi
tôm.
Ngày nay, không phải con hổ nhớ rừng như trong bài thơ của
Thế Lữ: Nhớ cảnh sơn lâm, bóng cả cây già Với tiếng gió gào ngàn, với giọng
nguồn hét núi mà chính con người ngày nay nhớ rừng hơn bao giờ hết!
Thảo mộc là nguồn tích trử Carbon. Cây xanh hấp thụ CO2 của
không khí tạo thành chất hửu cơ và thải Oxy vào lại không khí qua hiện tượng
quang hợp (photosynthesis) khi có ánh nắng. Trung bình 20% trọng lượng cây là
Carbon. Khi cây chết và mục thì một phần Carbon được trả lại không khí (qua hiện
tượng phân huỷ hửu cơ, hô hấp vi sinh), một phần được tồn trử dưới dạng hửu cơ
như thân rể gổ (chưa mục), hay huỷ hoại như chất mùn, than bùn (peat). Than đá
là một dạng tồn trử C từ thực vật tạo thành từ thời cổ đại.
6. Kết luận. Chúng tôi mở đầu bằng câu ca dao
quen thuộc; nay cũng xin kết thúc bài viết bằng câu Kiều thân quen:
Vả trong thần mộng mấy lời
Túc nhân âu cũng có trời ở trong
Kiếp này nợ trả chưa xong
Làm chi thêm một nợ chồng kiếp sau?
Túc nhân có nghĩa là đủ các nguyên nhân. Nói theo thuyết
nhân qủa của nhà Phật thì con người đã tạo nghiệp xấu như phá huỷ thiên nhiên,
phá rừng, gây điên đảo. Trong ba Tam Ðộc tham, sân, si của nhà Phật thì chữ
THAM đứng trước. Con người tham ăn, tham uống, tham xe, tham đủ thứ thì ngày
nay, con người phải cải nghiệp xấu, phải biết hối cải bằng cách cải thiện cái
Tâm của mình; phải yêu thương tạo vật, xem thiên nhiên là hơi thở của mình.
Biến đổi khí hậu đang trở thành một thách thức lớn nhất mang
tính toàn cầu mà chúng ta và các thế hệ mai sau phải đối mặt. Trên trái đất
này, mọi việc đều tương quan với nhau: sự suy thoái của cái này kéo theo cái
kia.Thực vậy, trái đất là một toàn thể (holism). Biến đổi khí hậu không phải
đơn giản là băng tan, nước biển dâng mà bài toán có tính cách nhiều chiều vì vấn
nạn BÐKH kéo theo nhiều lãnh vực: dân số, cải thiện sử dụng nước, bảo vệ các hệ
sinh thái biển, trồng rừng. Loài người phải nhận thức rằng hành tinh Trái Ðất
ta đang ở đang có xu hướng gặp thảm hoạ do dân số tăng, do sự kiệt quệ các tài
nguyên tự nhiên như đất, nước, dầu mỏ, sự xuống dốc môi trường sống và tình trạng
thiếu lương thực. Dân cư đông nhưng tài nguyên đất đai bị hư do xói mòn, do mất
phì nhiêu, do sa mạc hoá sẽ tác động tiêu cực đến sự sống của loài người. Phải
biết dung hoà giữa phát triển kinh tế và nhu cầu bảo vệ môi trường, bảo vệ đa dạng
sinh học. “Trái đất nóng lên sẽ là mối quan tâm hàng đầu của nhân loại. Nó thậm
chí làm lu mờ cả chiến tranh hạt nhân”.
Ðây là phát biểu của chủ nhân của giải thưởng Nobel Hòa bình
danh giá, cựu Tổng thống Colombia Juan Manuel Santos.Với biến đổi khí hậu, Trái
Ðất ta ở sẽ có hiện tượng entropy sinh thái. Entropy trong nhiệt động học là
nói đến nhiệt năng không đủ để biến thành cơ năng, một hình thức nói lên sự hỗn
loạn hay ngẫu nhiên trong hệ thống. Cũng không phải ngẫu nhiên mà những nước thực
hiện các chương trình môi trường đầy đủ lại đúng những quốc gia có chỉ số hạnh
phúc lớn nhất. Năm 2019, đó là những nước Phần Lan, Thụy Ðiển, Ðan Mạch, Na Uy,
Hà Lan. Canada đứng hạng 9. Như lời Ðức Cố Giáo Chủ Gioan Phaolô II đã nói
chúng ta có một nền văn minh khoa học, kỹ thuật tiên tiến thật đó, song là một
“nền văn minh sự chết”, vì chấp chứa trong nó những mầm mống sự chết, giết chóc
và huỷ diệt…Yêu thương tạo vật có nghĩa là sử dụng tài nguyên môi trường mà
không làm tổn hại đến thiên nhiên (đất, nước, rừng..), sản xuất hàng hoá mà
không đem lại hậu quả xấu như gây ô nhiễm cho kinh rạch sông suối, tạo thêm ô
nhiễm không khí, nói khác đi, tạo một nền kinh tế xanh.
Thái Công Tụng
[1] Có độ dài sóng từ 10 đến 380 nm (nanomet)
[2] có độ dài sóng từ 380 đến 780 nm
[3] có độ dài sóng từ 780 đến 340 000 nm, mắt thường không
nhìn thấy được
